برگ‌های برخی از گل‌‌های گلدانی و همچنين گياهان سايه دوست (Shade plants) از گرما و نور تابستانه، به ويژه در مناطق گرم، آسيب می‌بينند. يكی از ساختارهايی كه در باغبانی، برای كاستن گرما و نور مورد استفاده قرار ميگيرد، سايبان است كه ممكن است در ابعاد مختلف ساخته شود.

 از نظر ساختاری، به طور معمول چارچوب سايبان، پايه‌هايی بيشتر از جنس چوب ميباشد كه روی آن‌ها چوب‌هايی، به طور افقی، قرار گرفته است. قسمت رويی و گاهی جانبی اين چارچوب را با  بوريا، پارچه، پلاستيك و غيره می‌پوشانند. گاهی برای ايجاد پوشش از چوب‌های نازكی كه حدود 5 سانتی‌متر عرض دارد استفاده می‌شود، به طوری كه يك سوم تا دوسوم سطح سايبان را زير پوشش ببرد. گهگاه، بستری‌های گياه افزايی را در زير سايبان قرار می‌دهند، زيرا تا زمانی كه گياه و قلمه‌های ريشه‌دار شده دارای ريشه كافی نباشند، ممكن است تبخير و تعرق زياد، به آن‌ها آسيب برساند. بايد توجه داشت كه گياهان در زير سايبان در مقايسه با هوای آزاد نياز به آب كمتری دارند.

شاسی گرم مانند شاسی سرد است،با اين تفاوت كه در آن وسيله‌ای برای تأمين گرما قرار داده شده است. توليد گرما ممكن است در اثر فعاليت ميكروارگانيزم‌ها، روی موادی مانند كود دامی يا منابع گياهی درون شاسی انجام گيرد. اين منبع گرمايی را كوش می‌گويند كه واژه‌ای فرانسوی به معنای لايه و قشر است. گاهی بر اساس مقدار كود درون شاسی و گرمای ايجاد شده، انواع كوش را به كوش سرد، كوش ملايم يا نيم گرم و كوش گرم تقسيم مي‌كنند. در ايران افزون بر شاسی‌هايی كه با كود‌های دامی گرم ميشوند، از شاسی‌های نفتی يا زغالی نيز استفاده می‌شده كه به ويژه نوع زغالی آن متروك شده است. امروزه، در شاسی‌های گرم جديد از لوله‌های آب گرم، بخار يا جريان هوای گرم و نيز كابل‌های گرمايی برقی استفاده و گرمای مورد نياز تأمين می‌شود. چنانچه برای ايجاد پاگرما(Bottom heat) به منظور ريشه‌دار كردن قلمه‌ها و يا جوانه زدن بذرها از كابل‌های گرمايی استفاده شود، آن‌ها بايد روكش‌دار بوده، در ژرفای 10 تا 15 سانتيمتری خاك قرار گيرند. قلمه‌ها و يا بذرها را در جعبه‌های نشاء قرار داده، آن‌ها را روی لايه نازكی از شن كه تور سيمی حافظ كابل‌ها را می پوشاند، نگه‌داری می‌كنند.

 گلخانه های صنعتی

گلخانه های به هم پيوسته

گلخانه های دوقلو

گلخانه های خانگی

گلخانه های تونلی

گلخانه های تحقيقاتی

گلخانه های تجاری

 گلخانه هاي به هم پيوسته

       اين گلخانه بدون محدوديت در ابعاد و با ارتفاعهاي متفاوت قابل اجراء مي باشند. ديواره هاي كناري اين گلخانه ها برخلاف گلخانه هاي تونلي يا دوقلو به صورت عمودي بوده و نسبت به گلخانه هاي تونلي گرانتر مي باشند. از محسنات اين گلخانه ها مي توان به موارد زير اشاره كرد:

-         مصرف انرژي گرمايي كمتر نسبت به ساير گلخانه ها به دليل كم بودن نسبت سطح تبادل حرارت (سطح خارجي) به سطح زير كشت

-         زيادتر بودن حجم هواي در دسترس گياه جهت عمل فتوسنتز(در زمستان) به دليل بالا بودن نسبت حجم هواي داخل گلخانه به سطح زير كشت در مقايسه با سايرانواع گلخانه ها

-         تاثير كند نوسانات درجه حرارت محيط برروي دماي داخل گلخانه به دليل پائين بودن نسبت سطح تبادل حرارت (سطح خارجي) به حجم هواي داخل گلخانه و در نتيجه عملكرد بهتر گياه بواسطه عدم بروز شوكهاي حرارتي

-         امكان استفاده از تمام سطح زير پوشش (حتي در نزديكي ديواره ها) براي انواع گياهان

-         امكان اجراي گلخانه با ارتفاع بلند (تا هشت متر) به منظور زيادتر كردن حجم هواي در دسترس گياه، به صفر رساندن تاثير نوسانات شديد درجه حرارت محيط بر روي گياه و يا كشت گياهان بلندي نظيرموز

-         بروز كمترين تنش حرارتي روي گياهان در صورت ايجاد اشكال در يكي از سيستم هاي حرارتي (براي گلخانه هايي كه از سيستم حرارتي مركزي استفاده نمي كنند.)

  گلخانه هاي دوقلو

  اين گلخانه ها صرفاً به صورت دوقلو اجراء شده و همانند گلخانه هاي تونلي داراي ديواره هاي قوسي در طرفين بوده و امكان استفاده از سطح زير پوشش، در قسمتهاي كناري براي كشت بيشتر گياهان فراهم نمي باشد. از طرفي قيمت اين گلخانه ها در حدود گلخانه هاي به هم   پيوسته مي باشد وهمانطور كه در نمودارهاي الف و ب ملاحظه مي شود از نظر نسبتهاي سطح تبادل حرارت به سطح زير كشت، حجم هواي   داخل به سطح زير كشت و نيز سطح تبادل حرارت به حجم هواي داخل، وضعيتي بهتر از گلخانه هاي تونلي دارند. در مجموع مي توان گفت كه   اين گلخانه ها ازنظرمزايا و معايب چيزي  مابين گلخانه هاي تونلي و به هم پيوسته مي باشند.                                        
 

    گلخانه هاي خانگي

  اين نوع گلخانه در ابعاد كوچك و براي استفاده شخصي در منزل و به منظور پرورش گياهان زينتي يا سبزيجات و عموماً در مناطق سردسير مورد استفاده قرارمي گيرند.

گلخانه هاي تونلي

        اين گلخانه ها ساده ترين و ارزانترين توع گلخانه هاي مدرن با پوشش پلاستيك مي باشند كه در واحدهايي با مقطع بخشي از دايره (يا شبيه به آن) اجراء مي شوند.

 ارزان بودن، نصب سريع و آسان، قابليت كنترل بهتر شيوع بيماريها و آفات از يك واحد به واحد هاي ديگرو دريافت نور بيشتر در واحد سطح     گلخانه به دليل زياد بودن نسبت سطح خارجي به سطح زير كشت از محاسن گلخانه هاي تونلي مي باشد و از معايب آن مي توان به موارد زير اشاره كرد:

- مصرف انرژي زياد جهت گرمايش در زمستان به دليل زياد بودن نسيت سطح تبادل حرارت (سطح خارجي) به سطح زير كشت.

  -       افزايش قابل توجه دماي داخل گلخانه در تابستان به دليل زياد بودن نسبت سطح در برابر تابش (سطح خارجي) به سطح زير كشت.

 -       كم بودن حجم هواي در دسترس گياه جهت عمل فتوسنتز(در زمستان) به دليل پائين بودن نسبت حجم هواي داخل گلخانه به سطح زير كشت.

  -     تاثير سريع نوسانات درجه حرارت محيط بر روي دماي داخل گلخانه به دليل بالا بودن نسبت سطح تبادل حرارت (سطح خارجي) به حجم هواي داخل و در نتيجه وارد آمدن شوك حرارتي به گياهان و تاثير منفي بر روي عملكرد آنها

-  عدم امكان استفاده از سطح زير پوشش در قسمتهاي كناري براي بيشتر گياهان (به دليل قوس سازه در كناره ها)
 

  -     امكان سرمازدگي هر واحد گلخانه اي در صورت بروز اشكال در سيستم حرارتي آن (براي گلخانه هايي كه از سيستم حرارتي مركزي استفاده نمي كنند.) 

  گلخانه هاي تحقيقاتي

  اين گلخانه ها عموماً جهت انجام تحقيقات در زمينه هاي كشاورزي، بيولوژي، ژنتيك و … كاربرد دارند كه با توجه به اين مطلب به انواع سيستمهاي كنترل شرايط محيطي نظير نور، دما، رطوبت، CO2 و… و نيز سيستم كنترل اتوماتيك اين فاكتورها مجهز بوده و بسيار پرهزينه مي باشند.

  گلخانه هاي تجاري

گلخانه هاي تجاري با هدف توليد انبوه انواع گياهان زينتي، سبزيجات، صيفي جات و ميوه ها ايجاد مي گردند. اسكلت اين گلخانه ها از جنس پروفيل يا لوله گالوانيزه و پوشش آنها از پلاستيك، فايبرگلاس، شيشه و … مي باشد.

گلخانه هاي با پوشش پلاستيك يا فايبرگلاس عموماً از سازه سبكتري برخورداربوده و در مقايسه با گلخانه هاي با پوشش شيشه اي بسيار ارزان مي باشند وبه طور عمده به سه نوع تونلي، دو قلو و به هم پيوسته تقسيم بندي مي گردند كه در ذيل مختصراً به شرح آنها مي پردازيم.

گلخانه

یک گلخانه در سنت پاول ایالت مینه‌سوتا، آمریکا.

گُلخانه به فضای محدودی اطلاق می­شود که قابلیت کنترل شرایط محیطی مناسب را برای رشد گیاهان از نواحی مختلف در طی فصول مختلف یک سال داشته باشد. طبق این تعریف از جمله عملکرد گل­خانه، فراهم کردن شرایط محیطی لازم و مورد نیاز محصولی معین است. گل­خانه­ها بر حسب اینکه چه نوع مصالح ساختمانی در آن‌ها بکار برده شده است به نوع ثابت و متحرک تقسیم‌بندی می­شوند. گل­خانه ­های ثابت و متحرک بنا ­بر نیاز در موقعیت معین، در جایی که مدنظر ما است احداث می­شوند. گل­خانه­های ثابت، به گل­خانه­هایی گفته می‌شود که مصالح ساختمانی بکار رفته در آن‌ها از جنس پایدار و با دوام باشد. پس باید سالیان سال از آن‌ها استفاده کرد. بنابراین نکاتی در ساخت گلخانه‌های ثابت باید در نظر گرفته شود.

۱نکات مهم در احداث گلخانه

 نکات مهم در احداث گلخانه ­های ثابت

1. فاصله گلخانه تا بازار مصرف؛ 2. کیفیت آب از نظر سختی؛ 3. وجود بازارهای فروش محلی؛ 4. دسترسی به کارگران متخصص. 5.مناسب بودن آب وهوای محیط 6در دسترس بودن عوامل تولید مانند سم و کود

انواع گلخانه‌های ثابت

گلخانه یکطرفه: از یک جهت از نور کامل آفتاب بر ­خوردار است و از جهت دیگر از مصالح ساختمانی پوشیده شده است. این نحوه ساخت و ساز گل­خانه برای مناطقی با شرایط محیطی نسبتاً دشوار بسیار مطلوب است. در مناطقی که سرمای شدید یا یخبندان‌های طولانی وجود دارد، ساخت این گلخانه‌ها به صرفه می‌باشد.

گلخانه دو طرفه: از دو جهت بطور کامل از نور آفتاب بهره­مند است. این گلخانه برای کشت و پرورش بسیاری از محصولات، ایده­آل و مناسب است. زیرا از جهت نور و درجهٔ حرارت بطور کامل از نور خورشید بهره می‌برد. گلخانه نیمه دو طرفه: از یک جهت بطور کامل از نور آفتاب برخوردار است و از جهت مقابل تا نیمه از مصالح ساختمانی پر شده و نیمه دیگر از جنس شفاف (شیشه) است. گلخانه‌های سه گانه هر کدام برای یک اقلیم معین مناسب می‌باشند. اما بطور کلی برای مناطق مختلف ایران گلخانه­های دو طرفه بسیار مناسب و مطلوب هستند. چرا که در کشور ما، به علت برخورداری از نور فراوان مخصوصاً در زمستان می‌توان در مصرف سوخت صرفه جویی بسیار خوب و با ­ارزشی داشت.

 عوامل قابل کنترل در گلخانه ­ها

• .درجه حرارت؛
• .نور؛
• .رطوبت؛
• . مقدار گاز کربنیک(Co2).

هر کدام از عوامل قابل کنترل در گل­خانه ­ها جداگانه توضیح داده می‌شوند. درجه حرارت در گل خانه ها تنظیم درجه حرارت در گل­خانه ­ها شرط اولیه برای رشد و نمو بسیاری از گیاهان است. نیاز گیاهان به درجه حرارت دامنه ­های مختلفی دارد. بعضی از گیاهان دماهای بالاتری نیاز دارند مثل گیاهان مناطق گرمسیری. بعضی دیگر در درجه حرارت­های کمتر از 20 درجه سانتیگراد هم بخوبی رشد و نمو می­کنند، مانند گیاهانی که از مناطق سردسیری منقل شده‌اند نظیر پامچال که در جنگل‌های شمال دیده می‌شود. اما چگونگی تنظیم دما در گلخانه­ها بستگی به سیستم گرمایی دارد. انواع بخاری‌ها یا سیستم‌های گازی و ... می‌توانند مورد استفاده قرار بگیرند. اما دو شرط اولیه موجود در عامل گرم ‌کننده عبارتند از: 1- توان توزیع یکنواخت دما در سطح گلخانه را دارا باشد؛ 2- فاقد اثرات مخرب زیست محیطی باشد. 3دی اکسید کربن را هم تامین کند. نوع دیگر گلخانه گلخانه های استوانه ای است که برای دریافت نور بیشترومقاومت کمتر در برابر باد است

 نیاز نوری گیاهان

همه گیاهان به یک اندازه به نور نیازمند نیستند. بعضی از گیاهان نیاز به نور فراوانی دارند و بعضی دیگر به نور کمتری نیاز دارند. بنابراین گیاهان را از نظر نیاز نوری به سه گروه بزرگ تقسیم می­کنیم:

گیاهان روزبلند: برای به گل رفتن بین 10 تا 14 ساعت به نور نیاز دارند، مانند گیاهان فصلی تابستانه نظیر احار، اطلسی، ناز و میمون.

گیاهان روزکوتاه: برای به گل رفتن نیاز نوری کمتر از 12 ساعت دارند. که در نقطه مقابل گیاهان روز بلند قرار می‌گیرند، مثل گل داوودی.

گیاهان بی تفاوت به طول روز: برای نگهداری در منزل بسیار مناسب و مطلوب هستند. مثل گل حنا یا بگونیا که حساسیتی نسبت به طول روز ندارند و در تمام طول سال گل دارند. به گل بردن گیاهان روز کوتاه در طی ساعات روشنایی، طولانی به موضوع کنترل نور بر می­گردد. در کشور ما با توجه به اینکه روزهای آفتابی خیلی زیاد است باید نیاز نوری گیاه شناخته شود تا گیاه در طی روزهای بلند بخوبی از رشد رویشی برخوردار باشد. لذا گیاهان روز کوتاه را به وسیلهٔ پایین آوردن ساعات روشنایی، بوسیله یک پرده تیره رنگ، و اصطلاحاً ایجاد شب­های طولانی به گل می­بریم.

نور در گلخانه ها در گلخانه­ها مقدار نور را به وسیلهٔ پوشاندن شیشه­ ها با حصیر، پاشیدن گِل ومل و یا رنگ‌های قابل شست و شو و یا با استفاده از چادر­های الکترونیکی، کنترل می‌کنیم.

 کنترل رطوبت در گلخانه­ها

تأ­مین رطوبت یکی از پارامترهای مهم در گلخانه ­ها است. برای رشد و نمو گیاهان، البته باید نیازهای رطوبتی گیاهان را بشناسیم. بعضی از گیاهان به رطوبت‌های خیلی بالا نیاز دارند و بعضی دیگر به رطوبت کمتری نیاز دارند، مثل گل کاغذی. بعد از شناخت نیاز رطوبتی گیاهان، آن‌ها را در گلخانه­های خاص خود جایگزین می­کنیم یعنی همه گیاهان در یک نوع گلخانه نگهداری نمی‌شوند. در سطوح تخصصی و بزرگ، هر گلخانه برای یک محصول و یا تعدادی محصول مشابه با نیاز­های یکسان در نظر گرفته می‌شود. راه‌ها و روش‌های مختلفی برای تأمین رطوبت گل‌خانه‌ها وجود دارد که عبارتست از: 1. آبیاری؛ 2. پاشیدن آب به سقف و کف و جدار گلخانه؛ 3.کاربرد دستگاه‌های بخار ساز.

 گاز کربنیک در گلخانه­ها

کاربرد Co2 تقریباً معادل استفاده از مواد غذایی، کاربرد پیدا کرده است. در کشور ما که گیاهان از لحاظ نوری در وضعیت مناسبی قرار دارند می‌توان با بالا بردن مصرف Co2 راندمان محصول را نیز بالاتر برد. وجود Co2برای انجام عمل فتوسنتز ضروری است. این واکنش شیمیایی منجر به تولید محصول سبز یا عملکرد گیاه می­شود. در این واکنشCo2 عامل بسیار مهمی تلقی می­شود.

فرمول نور ساخت (فتوسنتز)

6 CO2 + 6 H2O à C6H12O6 + 6 O2 گلخانه­های ایزوله و با شرایط استاندارد دارای Co2هستند. ازاینرو گلخانه­هایی که ارتباط کمتری با فضای خارج دارند و یا گلخانه­هایی که تبادل گازی کمی دارند و در معرض رفت و آمد‌های مکرر و متوالی نیستند برای مصرفCo2 مناسب­تر هستند.

 شهرك گلخانه اي

مجموعه اي از گلخانه هاست كه در يك فضاي مشترك متمركز مي باشند، اين كشت يكپارچه و هماهنگ و جلوگيري از خردشدن مجدد اراضي

-كاهش هزينه هاي توليد.بالا بردن توليد و در نتيجه افزايش در آمد كشاورزان

- استفاده مشترك از ماشين آلات و تسهيل در ارائه خدمات با توجه به افزايش سطح مكانيزاسيون در نتيجه صرفه جويي در منابع مالي

- ايجاد صنايع تبديلي و جلوگيري از گسترش مهاجرت

- تشويق كشاورزان به مشاركت در كارهاي دسته جمعي

معايب شهركهاي گلخانه اي آن است كه به علت جمع شدن گلخانه ها داراي اثرات زيست محيطي مي باشند و باعث آلودگي محيط زيست می شوند.